.jpg)
#Amnesty_international_Iran_committed_for_crimes_against_humanity
amnesty international iranian regime committed for crimes against humanity
On September 16, 2026, Amnesty International released a major report titled "Architects of Atrocities," concluding that Iranian authorities committed crimes against humanity during the suppression of the 2022 "Woman, Life, Freedom" uprising and subsequent protests.
Key Findings of the Report
• Crimes Committed: The report documents systematic state policies involving murder, torture, rape, enforced disappearances, arbitrary imprisonment, and persecution on political, gender, ethnic, and religious grounds.
• Death Toll and Impact: The 2022 crackdown recorded at least 377 protester and bystander fatalities (including 56 children). Minority groups—specifically Kurdish and Balochi Iranians—faced disproportionate lethal force.
• Escalation: Amnesty International warned that the Iranian regime’s suppression of newer demonstrations (culminating in mass protest killings in January 2026) followed the same systemic pattern on an even larger scale.
• Officials Named: The 1,161-page investigation identified 87 national and regional officials—including high-ranking commanders of the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), police (FARAJA), and Ministry of Interior officials—who bear command responsibility or aided and abetted these crimes. Six of the named individuals have since died, including former Supreme Leader Ali Khamenei and armed forces chief Mohammad Bagheri.
Amnesty's Calls to Action
• International Criminal Court (ICC): Urges the UN Security Council to refer the situation in Iran to the ICC.
• UN Mechanism: Calls on the UN General Assembly to create an international criminal justice mechanism to investigate and prosecute those responsible.
Iran: Architects of crimes against humanity to suppress protests must face international justice to deter further massacres
New report finds Iranian authorities committed crimes against humanity during their bloody suppression of the 2022 Woman Life Freedom uprising
In-depth investigation exposes chain of command responsible for implementing state policy of lethal force to crush protests and identifies 87 officials who should be investigated for crimes against humanity
Iranian authorities disproportionately targeted Kurdish and Baluchi communities with lethal repression and subjected them to the crime against humanity of persecution
UN General Assembly should create an international criminal justice mechanism to tackle impunity for repeated mass protest killings culminating in January 2026 protest massacres
Report released amid armed hostilities since unlawful US and Israeli attacks, underscoring the need for enduring ceasefire and accountability for violations of the UN Charter and international humanitarian law
In a landmark new report marking the fourth anniversary of the start of the Woman Life Freedom uprising, Amnesty International warns that those responsible for crimes against humanity committed to brutally crush nationwide protests in 2022 continue to control Iran’s deadly state machinery of repression today.
The report, Architects of Atrocities: State Machinery Orchestrating Crimes Against Humanity in Iran’s 2022 Woman Life Freedom Uprising –more than 1,000 pages long – details how Iranian authorities committed the crimes against humanity of murder, torture, enforced disappearance, imprisonment, rape and persecution on political, gender, ethnic and religious grounds in order to crush the uprising. It also documents deadly protest repression operations and command structures, identifying 87 officials who should be criminally investigated for crimes against humanity.
Amnesty International is calling for an international criminal justice mechanism to be established urgently by the UN General Assembly to ensure Iranian authorities responsible for crimes against humanity are held to account and to deter further atrocities such as the large-scale protest massacres committed on 8-9 January 2026.
In light of the ongoing hostilities following unlawful attacks by the USA and Israel on Iran, Amnesty International also reiterates its call for an enduring ceasefire and independent investigations into attacks committed during the conflict. The organization calls for the UN to address accountability for violations of the UN Charter and of international humanitarian law, including possible war crimes.
“The extensive evidence gathered and analysed in our report leaves no doubt: Iranian authorities committed crimes against humanity to crush the 2022 Woman Life Freedom uprising. They waged a widespread and systematic attack against a civilian population demanding dignity, human rights and fundamental political change, pursuant to a state policy of using lethal force to obliterate dissent,” said Agnès Callamard, Amnesty International’s Secretary General.
Our report unveils how crimes against humanity in Iran are sustained by an architecture of impunity built into the country’s constitutional, legislative, political and judicial frameworks.
Agnès Callamard, Amnesty International’s Secretary General
“Our report also unveils how crimes against humanity in Iran are sustained by an architecture of impunity built into the country’s constitutional, legislative, political and judicial frameworks. The horrifying result has been intensifying cycles of mass protest killings, culminating in the massacres of thousands of protesters within just 48 hours on 8-9 January 2026. The UN General Assembly must end the unconscionable normalization of mass protest killings in Iran and create an international criminal justice mechanism aimed at prosecuting those most implicated in crimes against humanity.
“This report is being published at a time when people in Iran are also facing the devastating consequences of unlawful attacks by the USA and Israel. Amnesty International unequivocally opposes violations of international law by all parties and rejects any attempt to instrumentalize the suffering of victims of human rights violations in Iran to justify unlawful attacks that inflict further civilian harm.
For years, Iranian people have faced brutal repression, persecution and impunity at the hands of their own authorities. Today, many are also bearing the human cost of unlawful military action carried out by the USA and Israel. A principled response requires rejecting both impunity for crimes against humanity and unlawful use of force. The international community must pursue people-centred diplomatic strategies that place civilian protection, atrocity prevention, justice and accountability at their core. After more than six months of air strikes that have killed and injured civilians, damaged the environment, and caused significant destruction of civilian infrastructure, an enduring ceasefire is urgently needed alongside independent investigations and action by the UN General Assembly to address accountability for violations of the UN Charter and of international humanitarian law and possible war crimes committed by all parties to the conflict.”
Amnesty International’s report, released four years after the death in custody of Zhina Mahsa Amini at the hands of the “morality” police sparked nationwide protests, documents how the Iranian authorities mobilized security forces armed with military-grade firearms and shotguns loaded with metal pellets and issued orders that facilitated the unlawful killing of hundreds of protesters and bystanders, including dozens of children. The crimes against humanity also included the arbitrary arrest, enforced disappearance, torture or other ill-treatment of thousands of men, women and children as well as persecution of bereaved relatives.
Alongside the report, Amnesty International is also publishing Lives Cut Brutally Short: Victims of Crimes Against Humanity During Iran’s 2022 Woman Life Freedom Uprising, a document recording the deaths of 377 protesters and bystanders, 56 of them children, based on information and evidence gathered as part of the organization’s investigation into nationwide patterns of killings by the security forces. The document includes victims’ photographs and images of their grave sites where available.
In addition to calling on the UN General Assembly to create an international justice mechanism given the political deadlock at the UN Security Council, the gravity and scale of crimes committed, and high risk of recurrence, Amnesty International also urges states to call on the UN Security Council to refer the situation in Iran to the Office of the Prosecutor of the International Criminal Court.
The organization also urges prosecution authorities around the world to initiate investigations, under universal or other forms of extraterritorial jurisdiction, against Iranian officials allegedly responsible for crimes against humanity, including the officials named in this report, and, where sufficient evidence exists, to issue arrest warrants.
Amnesty International’s years of research for this report involved interviews with 270 people, including protesters, former detainees, relatives of those killed or detained, eyewitnesses, lawyers, human rights defenders, journalists and medical workers. The organization also analysed over 2,000 videos and extensive documentary evidence, including official statements, leaked official documents, prosecution orders, court verdicts and forensic records.
Amnesty International wrote to Iran’s Supreme Leader and senior security officials to share its findings and notify the 87 officials identified in the report. At the time of publication, it has received no response.
A nationwide attack carried out pursuant to state policy
Amnesty International’s investigations into crimes against humanity committed to crush the 2022 Woman Life Freedom uprising revealed that two main security forces, the Islamic Revolutionary Guards Corps (IRGC) and the Police Command of the Islamic Republic of Iran (known by its Persian acronym, FARAJA), led lethal protest dispersals, implementing the state policy devised through the Supreme National Security Council, State Security Council and provincial and county security councils.
FARAJA and IRGC agents repeatedly fired into crowds, using military-grade assault rifles, handguns and shotguns loaded with metal pellets. In addition to firing into crowds, they chased fleeing protesters and bystanders, closing in on unarmed victims who posed no threat to the security forces or others and fatally shooting them at close range.
Among the FARAJA branches involved were the Prevention Police, including its Assistance Cohorts, and the Special Cohorts. The IRGC branches involved included the operational divisions, the provincial Security Cohorts and various Basij battalions, such as the Imam Ali Battalions and the Beit Al-Moghaddas Battalions. These IRGC branches operated under the relevant IRGC provincial corps, overseen in turn by a regional IRGC headquarters.
Official statements and leaked documents analysed in the report reveal the state policy as reflected in strategy meetings, binding orders, deployment plans, allocations of money and weapons, and instructions for a “firm and severe” response. One leaked order instructed forces to “respond mercilessly and go as far as causing death”.
Witnesses repeatedly described streets resembling battlefields as a result of relentless gunfire by the security forces. Mahshid, who protested in Mahabad, West Azerbaijan province, told Amnesty International: “I had never seen such scenes before… The situation was very frightening and felt like a war zone. The security forces just kept shooting.”
Most of the 377 protesters and bystanders, whose deaths Amnesty International recorded, were killed by security forces during protest dispersals between September and December 2022. Others died in custody, after release from custody or in suspicious circumstances suggesting state responsibility.
Consistent with long-standing patterns of denial and cover-up, the authorities have acknowledged only 202 deaths and falsely attributed most to non-state actors, “rioters” or “armed terrorists”, despite overwhelming evidence to the contrary. Far from acting to stop crimes as evidence mounted, senior officials repeatedly praised security forces and instructed the continuation of operations.
Total of 87 officials identified for criminal investigation
Based on detailed documentation of the security forces involved and in-depth analysis of their command structures, Amnesty International has identified 87 Iranian officials who should be criminally investigated for crimes against humanity.
The list, while not exhaustive, extends from the highest levels of Iran’s security apparatus to officials operating at provincial and county level.
The list of 87 individuals comprises 62 security force commanders – including 33 commanders from the IRGC and 27 commanders from FARAJA – and 25 Ministry of Interior officials including provincial and county governors. Among them are 10 national-level officials and 77 officials at regional, provincial and county levels holding responsibilities related to the 17 counties in Kurdistan, Kermanshah and West Azerbaijan provinces on which Amnesty International conducted in-depth investigations.
Among those identified is the late Supreme Leader and commander-in-chief of all armed forces, Ali Khamenei; and the late head of the General Staff of the Armed Forces, Mohammad Bagheri, both of whom were killed in February 2026 in air strikes carried out during the US-Israeli military attack against the Islamic Republic of Iran. Amnesty International also names the then minister of interior, Ahmad Vahidi, who has since become the General Commander of the IRGC, and the then deputy minister of interior for police and security, Majid Mir Ahmadi.
This investigation exposes the layers of command and coordination behind the Iranian authorities’ deadly protest crackdowns.
Agnès Callamard, Amnesty International
“This investigation exposes the layers of command and coordination behind the Iranian authorities’ deadly protest crackdowns. The agents on the streets operated within a hierarchical and coordinated chain of command linking them to officials who directed, enabled, facilitated and supported crimes committed on a massive scale,” said Agnès Callamard.
“The officials named remain beyond the reach of justice in Iran. Most remain in positions from which they can unleash further deadly repression while some even climbed the chain of command after the crimes against humanity in 2022. The cost of continued impunity has been devastating. It is beyond time to establish an international criminal justice mechanism for Iran before another protest massacre.”
Devastating toll on Kurdish and Baluchi communities
Protesters from Iran’s persecuted Baluchi and Kurdish communities suffered a devastating share of the lethal repression, accounting for 62% of the total number of recorded victims while they constitute 5% and 10-15% of the country’s population, respectively.
Amnesty International recorded the unlawful killing of 106 Baluchi protesters and bystanders, including 20 children, by security forces in Sistan and Baluchistan province (33% of recorded victims). On 30 September 2022 alone, 87 were unlawfully killed as security forces opened fire following Friday prayers in Zahedan – a crackdown widely known as “Bloody Friday”.
The organization also documented the circumstances surrounding the unlawful killing of 95 Kurdish protesters and bystanders, including 13 children, in the context of protest dispersals or in militarized areas near protests that were ongoing or had recently occurred across 17 counties in Kurdistan, Kermanshah and West Azerbaijan provinces (29% of recorded victims). Most were fatally shot; others were fatally beaten, struck by tear gas canisters or deliberately run over by security force vehicles.
Iman, an eyewitness in Sanandaj, Kurdistan province, said: “The agents would shoot anyone in their sight, not caring if they were women, children, passersby or protesters.”
Amnesty International found that in the provinces of Kermanshah, Kurdistan and West Azerbaijan, security forces consistently deployed designated marksman rifles, assault rifles, sub-machine guns and heavy machine guns mounted on top of pickup trucks.
Amnesty International has concluded that acts of murder and torture were committed against Kurdish and Baluchi protesters with discriminatory intent on political and ethnic grounds, and that that the elements of the crime against humanity of persecution are met for these targeted groups.
Impunity by design
In Iran, impunity for crimes under international law and other serious human rights violations is systemic and intentional.
Iran’s constitution places the justice system under the direct control of the Supreme Leader, who is not only the commander-in-chief of the security forces, but also appoints the head of the judiciary, who in turn appoints senior judges and prosecutors. Cases involving serious human rights violations by members of the security forces are handled by military prosecution offices and courts, where judges and prosecutors can themselves come from the security forces and routinely rely on accounts from the very security bodies implicated in crimes.
Iran’s Law on the Use of Firearms by Armed Forces in Necessary Incidents allows firearms to be used to disperse protests, in blatant disregard of international law, which permits the use of firearms only as a last resort to counter an imminent threat of death or serious injury. The law also generally exempts state agents from civil and criminal liability.
“Survivors and victims’ families in Iran have been trapped in a system where the very institutions meant to deliver justice are controlled by authorities with blood on their hands. Families who seek truth and justice are persecuted,” said Agnès Callamard.
Directing calls for accountability to Iranian judicial authorities complicit in crimes against humanity is detached from reality. The international community must advance international pathways to justice now.
Agnès Callamard, Amnesty International
“Directing calls for accountability to Iranian judicial authorities complicit in crimes against humanity is detached from reality. The international community must advance international pathways to justice now. The UN General Assembly must confront the crisis of impunity that exposes people in Iran to recurring and escalating mass protest killings.”
Background
Amnesty International is launching this report while people in Iran are at risk of crimes under international law on two fronts. On one front, they are exposed to violations of international humanitarian law since the USA and Israel unlawfully attacked Iran in violation of the UN Charter on 28 February 2026.
On the other, they risk further crimes against humanity in the context of protest crackdowns. Iranian authorities have used the cover of “wartime conditions” to intensify internal repression, further militarizing public spaces, openly threatening to carry out mass killings against protesters and dissidents, and escalating politically motivated arbitrary executions.
Iran has been gripped by successive waves of anti-establishment protests since December 2017, as protesters have repeatedly taken to the streets demanding human rights, dignity, freedom, the end of the Islamic Republic system and transition to a new rights-respecting system of governance. Amnesty International’s extensive research into the authorities’ response to successive waves of protests in December 2017-January 2018, November 2019, September-December 2022 and January 2026 reveals a recurrent pattern of mass unlawful killings, torture, enforced disappearance and other crimes under international law.
لێبوردنی نێودەوڵەتی ڕێژیمی ئێران کە لەسەر تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجامدراوە
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە ١٦ی ڕەزبەری ٢٠٢٦ ڕاپۆرتێکی گەورەی بە ناوی "تەلارسازەکانی دڕندەیی" بڵاوکردەوە و بەو ئەنجامە گەیشتووە کە دەسەڵاتدارانی ئێران لە کاتی
سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی "ژن، ژیان، ئازادی" ساڵی ٢٠٢٢ و ناڕەزایەتییەکانی دواتردا تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە.
دۆزینەوە سەرەکییەکانی ڕاپۆرتەکە
• تاوانە ئەنجامدراوەکان: ڕاپۆرتەکە سیاسەتی سیستماتیکی دەوڵەت بەڵگەدار دەکات کە بریتین لە کوشتن، ئەشکەنجەدان، دەستدرێژیکردن، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، زیندانیکردنی ئارەزوومەندانە و گۆشەگیری لەسەر بنەمای سیاسی، جێندەری، نەتەوەیی و ئایینی.
• ژمارەی کوژراوان و کاریگەرییەکان: لە سەرکوتکردنی ساڵی ٢٠٢٢دا لانیکەم ٣٧٧ کەس لە خۆپیشاندەران و تەماشاکەران کوژراون (لەوانەش ٥٦ منداڵ). گروپە کەمینەکان- بە تایبەتی کورد و ئێرانی بەلوچی- ڕووبەڕووی هێزی کوشندە ناڕێژەیی بوونەتەوە.
• پەرەسەندن: ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی هۆشداریدا لەوەی کە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانە نوێیەکان لەلایەن ڕێژیمی ئێرانەوە (کە لە مانگی ژانویەی ٢٠٢٦دا بە کوشتنی ناڕەزایەتی بەکۆمەڵ گەیشتە لوتکە) هەمان نەخشەی سیستماتیکی لە ئاستێکی گەورەتردا پەیڕەو کرد.
• بەرپرسانی ناودار: لێکۆڵینەوەکە کە لە ١١٦١ لاپەڕە پێکهاتووە، ٨٧ بەرپرسی نیشتمانی و ناوچەیی- لەوانەش فەرماندە باڵاکانی سپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامی، پۆلیس (فارەجا) و بەرپرسانی وەزارەتی ناوخۆ- کە بەرپرسیارێتی فەرماندەیییان لە ئەستۆدایە یان هاوکاری و هاوکاری ئەم تاوانانەیان کردووە، دەستنیشان کرد. لەو کاتەوە شەش کەس لەو کەسانەی ناویان هاتووە، گیانیان لەدەستداوە، لەوانە عەلی خامنەیی، ڕێبەری پێشووی کۆماری ئیسلامیی ئێران و محەمەد باغری، سەرۆکی هێزە چەکدارەکان.
بانگەوازەکانی ڕێکخراوی لێبوردن بۆ کردەوە
• دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC): داوا لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات کە دۆخی ئێران ڕەوانەی ICC بکات.
• میکانیزمی نەتەوە یەکگرتووەکان: داوا لە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات میکانیزمێکی نێودەوڵەتی دادپەروەری تاوانکاری دروست بکات بۆ لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنی ئەو کەسانەی کە بەرپرسیارن.
ئێران
ڕاپۆرتێکی نوێ دەریدەخات کە دەسەڵاتدارانی ئێران لە کاتی سەرکوتکردنی خوێناوی ڕاپەڕینی ئازادی ژیانی ژنان لە ساڵی ٢٠٢٢دا تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە
لێکۆڵینەوەی قووڵ زنجیرە فەرماندەیی بەرپرسیار لە جێبەجێکردنی سیاسەتی دەوڵەتی هێزی کوشندە بۆ چەقاندنی ناڕەزایەتییەکان ئاشکرا دەکات و ٨٧ بەرپرس دەستنیشان دەکات کە پێویستە لێکۆڵینەوەیان لەگەڵدا بکرێت لەسەر تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی
دەسەڵاتدارانی ئێران بە شێوەیەکی ناڕێژەیی پێکهاتەکانی کورد و بەلوچییان بە سەرکوتی کوشندە کردە ئامانج و تاوانی گۆشەگیری دژی مرۆڤایەتییان خستە بەردەم
پێویستە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان میکانیزمێکی نێودەوڵەتی دادپەروەری تاوانکاری دروست بکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی بێ سزایی بەهۆی دووبارەبوونەوەی کوشتنی ناڕەزایەتی جەماوەری کە لە کۆمەڵکوژییەکانی ناڕەزایەتی لە ژانویەی ٢٠٢٦دا گەیشتە لوتکە
ڕاپۆرتێک کە لە میانەی شەڕی چەکداری لە دوای هێرشە نایاساییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بڵاوکراوەتەوە، جەخت لەسەر پێویستی بەرگەگرتنی ئاگربەست و لێپرسینەوە لە پێشێلکارییەکانی جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان و یاسا مرۆییە نێودەوڵەتییەکان کردووەتەوە
لە ڕاپۆرتێکی نوێی گرینگدا کە بە بۆنەی چوارەمین ساڵڕۆژی دەستپێکردنی ڕاپەڕینی ئازادی ژیانی ژنانەوە، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی هۆشداری دەدات لەوەی کە ئەو کەسانەی بەرپرسیارن لە تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی کە پابەندن بە چەقاندنی دڕندانە ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ئەمڕۆش بەردەوامن لە کۆنترۆڵکردنی ماکینە کوشندەکەی دەوڵەتی سەرکوتی ئێران.
ڕاپۆرتەکە، تەلارسازەکانی دڕندەیی: ئامێری دەوڵەتی ڕێکخستنی تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی لە ڕاپەڕینی ئازادی ژیانی ژنان لە ساڵی ٢٠٢٢ی ئێراندا – زیاتر لە هەزار لاپەڕە درێژە – بە وردی باس لەوە دەکات کە چۆن دەسەڵاتدارانی ئێران تاوانەکانی کوشتن، ئەشکەنجەدان، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، زیندانیکردن، دەستدرێژی و گۆشەگیرییان لەسەر سیاسی، ڕەگەز، نەتەوەیی و ئایینی ئەنجامداوە زەمینەسازی بە مەبەستی چەقاندنی ڕاپەڕین. هەروەها ئۆپەراسیۆنە کوشندەکانی سەرکوتکردنی ناڕەزایەتی و پێکهاتەکانی فەرماندەیی بەڵگەدار دەکات، ناسنامەی ٨٧ بەرپرس کە پێویستە بە شێوەیەکی تاوانکاری لێکۆڵینەوەیان لەگەڵدا بکرێت لەسەر تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی.
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی داوا دەکات میکانیزمێکی نێودەوڵەتی دادپەروەری تاوانکاری بەپەلە لە لایەن کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دامەزرێت بۆ دڵنیابوون لە لێپرسینەوە لە دەسەڵاتدارانی ئێران کە بەرپرسیارن لە تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی و ڕێگری لە دڕندەیی زیاتری وەک کۆمەڵکوژییە بەرفراوانەکانی ناڕەزایەتی کە لە ٨-٩ی بانەمەڕی ٢٠٢٦ ئەنجامدرا.
هەروەها لە ژێر ڕۆشنایی ئەو دوژمنایەتییە بەردەوامەی دوای هێرشە نایاساییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتیش داوای ئاگربەستی بەردەوام و لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ لە هێرشەکانی سەردەمی شەڕ و پێکدادانەکان دووپات دەکاتەوە. ڕێکخراوەکە داوا لە نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات کە لێپرسینەوە لە پێشێلکارییەکانی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان و یاسا مرۆییە نێودەوڵەتییەکان بکات، لەوانەش ئەگەری تاوانەکانی جەنگ.
ئاگنێس کالامارد، ٢٠٢٠، وتی: "ئەو بەڵگە بەرفراوانانەی لە ڕاپۆرتەکەماندا کۆکراونەتەوە و شیکراونەتەوە هیچ گومانێک ناهێڵنەوە: دەسەڵاتدارانی ئێران تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە بۆ چەقاندنی ڕاپەڕینی ئازادی ژیانی ژن لە ساڵی ٢٠٢٢دا، هێرشێکی بەرفراوان و سیستماتیکیان لە دژی دانیشتووانی مەدەنی ئەنجامدا کە داوای کەرامەت و مافی مرۆڤ و گۆڕانکاری سیاسی بنەڕەتییان دەکرد، بەپێی سیاسەتی دەوڵەتی کەڵک وەرگرتن لە هێزی کوشندە بۆ سڕینەوەی ناڕازییان." سکرتێری گشتی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی.
ڕاپۆرتەکەمان پەردە لەسەر چۆنیەتی بەردەوامبوونی تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی لە ئێران بە تەلارسازییەکی بێ سزای کە لە چوارچێوەی دەستووری، یاسادانان، سیاسی و دادوەریی وڵاتدا دروستکراوە، ئاشکرا دەکات.
ئاگنێس کالامارد، سکرتێری گشتی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی
ئاماژەی بەوەشکردووە، “ڕاپۆرتەکەمان هەروەها پەردە لەسەر چۆنیەتی بەردەوامبوونی تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی لە ئێران بە تەلارسازییەکی بێ سزای کە لە چوارچێوە دەستووری، یاسادانان، سیاسی و دادوەرییەکانی وڵاتدا جێگیرکراوە، بەردەوام دەبێت. ئەنجامە ترسناکەکەی چڕبوونەوەی خولەکانی کوشتنی ناڕەزایەتی جەماوەری بووە، کە بە کۆمەڵکوژی هەزاران خۆپیشاندەر لە ماوەی تەنیا ٤٨ کاتژمێردا لە ٨-٩ی بانەمەڕی ٢٠٢٦دا گەیشتە لوتکە ئاساییکردنەوەی بێویژدانانەی کوشتنی ناڕەزایەتی جەماوەری لە ئێران و دروستکردنی میکانیزمێکی دادپەروەری تاوانکاری نێودەوڵەتی بە ئامانجی دادگاییکردنی ئەو کەسانەی کە زۆرترین تێوەگلان لە تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی.
ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئەم ڕاپۆرتە لە کاتێکدا بڵاودەکرێتەوە کە خەڵک لە ئێرانیش ڕووبەڕووی دەرئەنجامە وێرانکەرەکانی هێرشە نایاساییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل دەبنەوە، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی بە شێوەیەکی دوور لە دوو دڵی دژی پێشێلکارییەکانی یاسا نێودەوڵەتییەکان لەلایەن هەموو لایەنەکانەوە دژایەتی دەکات و هەر هەوڵێک بۆ بە ئامرازکردنی ئازارەکانی قوربانیانی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران ڕەتدەکاتەوە بۆ پاساوهێنانەوە بۆ هێرشی نایاسایی کە زیانی زیاتری مەدەنی لێدەکەوێتەوە
ساڵانێکە خەڵکی ئێران بە دەستی دەسەڵاتدارانی خۆیان ڕووبەڕووی سەرکوت و گۆشەگیری و بێ سزای دڕندانە بوونەتەوە. ئەمڕۆ زۆرێک لە خەڵک تێچووی مرۆیی ئەو کارە سەربازییە نایاساییانەی کە لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە ئەنجام دەدرێن، لە ئەستۆ دەگرن. وەڵامێکی پرەنسیپی پێویستی بە ڕەتکردنەوەی هەم بێ سزای تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی و هەم بەکارهێنانی هێز بە شێوەیەکی نایاسایی هەیە. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێت ستراتیژی دیپلۆماسی خەڵک-سەنتەری پەیڕەو بکات کە پاراستنی مەدەنی، ڕێگریکردن لە دڕندەیی، دادپەروەری و لێپرسینەوە لە ناوەڕۆکی خۆیدا دابنێت. دوای زیاتر لە شەش مانگ لە هێرشی ئاسمانی کە بووەتە هۆی کوژران و برینداربوونی خەڵکی مەدەنی و زیانگەیاندن بە ژینگە و وێرانکارییەکی بەرچاوی ژێرخانی مەدەنی، ئاگربەستێکی بەردەوام پێویستە شانبەشانی لێکۆڵینەوە و کردەوەی سەربەخۆ لەلایەن کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بۆ چارەسەرکردنی لێپرسینەوە لە پێشێلکارییەکانی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان و یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی و ئەگەری تاوانە جەنگییەکان کە لەلایەن هەموو لایەنەکانی ململانێکانەوە ئەنجام دەدرێن.”
ڕاپۆرتەکەی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی کە چوار ساڵ دوای مردنی ژینا مەحسا ئەمینی لە دەستبەسەرکرانی ژینا مەحسا ئەمینی لەسەر دەستی پۆلیسی "ئەخلاقی" ناڕەزایەتیی سەرتاسەری لێکەوتەوە، بەڵگەی ئەوە دەخاتە ڕوو کە چۆن دەسەڵاتدارانی ئێران هێزە ئەمنییەکانیان بە چەکی ئاگرین و دەمانچەی چەکداری پلە سەربازیی پڕ لە گوللەی کانزایی کۆکردەوە و فەرمانی دەرکرد کە ئاسانکارییان کرد بۆ کوشتنی نایاسایی سەدان خۆپیشاندەر و تەماشاکەر، لەنێویاندا دەیان کەس لە منداڵان. هەروەها تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی بریتی بوون لە دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، ئەشکەنجەدان یان مامەڵەی خراپی دیکە لەگەڵ هەزاران ژن و پیاو و منداڵ و هەروەها گۆشەگیریکردنی کەسوکاری خەمبار.
شانبەشانی ئەم ڕاپۆرتە، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی هەروەها کتێبی ژیان بە شێوەیەکی دڕندانە کورتکراوە: قوربانیانی تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی لە کاتی ڕاپەڕینی ئازادی ژیانی ژنان لە ساڵی ٢٠٢٢ی ئێراندا بڵاودەکاتەوە، کە بەڵگەنامەیەک کوژرانی ٣٧٧ خۆپیشاندەر و تەماشاکەری تۆمارکردووە کە ٥٦یان منداڵن، بە پشتبەستن بە زانیاری و بەڵگە کە لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکانی ڕێکخراوەکەدا لە شێوازەکانی کوشتن لە سەرانسەری وڵات لەلایەن ئاسایشەوە کۆکراونەتەوە هێزەکان. بەڵگەنامەکە وێنەی قوربانییەکان و وێنەی شوێنی گۆڕەکانیان لەخۆدەگرێت لەو شوێنانەی کە بەردەستن.
لێبوردنی نێودەوڵەتی جگە لە داوا لە کۆبوونەوەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان میکانیزمێکی دادپەروەریی نێودەوڵەتی بە لەبەرچاوگرتنی چەقبەستەی سیاسی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی و قورسایی و قەبارەی تاوانە ئەنجامدراوەکان و مەترسیی زۆری دووبارە بوونی تاوانەکان، هەروەها داوا لە دەوڵەتان دەکات داوا لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بکەن کە بارودۆخی ئێران بگوازنەوە بۆ نووسینگەی داواکاری گشتی دادگای تاوانی نێونەتەوەیی.
هەروەها ڕێکخراوەکە داوا لە دەسەڵاتدارانی داواکاری گشتی لە سەرانسەری جیهان دەکات کە لێکۆڵینەوەکان، لە ژێر دەسەڵاتی گشتگیر یان جۆرەکانی دیکەی دەسەڵاتی دەرەوەی خاک، لە دژی بەرپرسانی ئێرانی کە گوایە بەرپرسیارن لە تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی، لەوانەش ئەو بەرپرسانەی کە لەم ڕاپۆرتەدا ناویان هاتووە، دەستپێبکەن و لە شوێنێک کە بەڵگەی پێویست هەیە، فەرمانی دەستگیرکردن دەربکەن.
ساڵانێک لە لێکۆڵینەوەکانی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی بۆ ئەم ڕاپۆرتە بریتی بوو لە چاوپێکەوتن لەگەڵ ٢٧٠ کەس، لەوانە خۆپیشاندەران، دەستگیرکراوەکانی پێشوو، کەسوکاری ئەوانەی کوژراون یان دەستبەسەرکراون، شایەتحاڵان، پارێزەران، بەرگریکارانی مافی مرۆڤ، ڕۆژنامەنووسان و کارمەندانی پزیشکی. هەروەها ڕێکخراوەکە زیاتر لە ٢٠٠٠ ڤیدیۆ و بەڵگەی بەڵگەنامەیی بەرفراوانی شیکردەوە، لەوانە لێدوانی فەرمی، بەڵگەنامە فەرمییە دزەپێکراوەکان، فەرمانی داواکاری گشتی، بڕیارەکانی دادگا و تۆمارەکانی پزیشکی دادوەری.
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی نامەیەکی بۆ ڕێبەری باڵای ئێران و بەرپرسانی باڵای ئەمنیی نووسیوە بۆ ئەوەی دۆزینەوەکانی خۆی بەیەکەوە باس بکەن و ئەو ٨٧ بەرپرسەی کە لە ڕاپۆرتەکەدا دەستنیشانکراون ئاگادار بکەنەوە. لە کاتی بڵاوکردنەوەیدا هیچ وەڵامێکی نەبووەتەوە.
هێرشێکی سەرتاسەری کە بەپێی سیاسەتی دەوڵەت ئەنجامدرا
لێکۆڵینەوەکانی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی سەبارەت بە تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی کە پابەندبوون بە چەقاندنی ڕاپەڕینی ئازادی ژیانی ژنان لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ئاشکرای کرد کە دوو هێزی سەرەکی ئەمنی، فەیلەقی سپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامی و فەرماندەیی پۆلیسی کۆماری ئیسلامی ئێران (کە بە کورتکراوەی فارسییەکەی فەراجا ناسراوە)، سەرکردایەتی بڵاوەپێکردنی ناڕەزایەتی کوشندەیان کرد، کە سیاسەتی دەوڵەتیان جێبەجێ کرد کە لە ڕێگەی ئاسایشی باڵای نیشتمانییەوە داڕێژرابوو ئەنجومەن، ئەنجومەنی ئاسایشی ویلایەت و ئەنجومەنی ئاسایشی پارێزگا و پارێزگاکان.
بریکارەکانی فەراجا و سوپای پاسداران چەندین جار تەقەیان لە خەڵک دەکرد، بە بەکارهێنانی تفەنگی هێرشبەری پلە سەربازی و دەمانچەی دەستی و دەمانچەی چەکدار کە بارکرابوون بە گوللەی کانزایی. جگە لە تەقەکردن لە قەرەباڵغی، بەدوای خۆپیشاندەران و تەماشاکەرانی هەڵهاتوودا دەگەڕان و قوربانییە بێچەکەکانیان داخستووە کە هیچ مەترسییەکیان بۆ سەر هێزە ئەمنییەکان و کەسانی دیکە نەبووە و لە مەودای نزیکەوە تەقەیان کردووە بە کوشندەیی.
زیانی وێرانکەر لەسەر پێکهاتەکانی کورد و بەلووچی
خۆپیشاندەرانی کۆمەڵگە بەلووچی و کوردە گۆشەگیرکراوەکانی ئێران پشکێکی وێرانکەریان لە سەرکوتی کوشندەدا بەرکەوت، کە ٦٢%ی کۆی ژمارەی قوربانییە تۆمارکراوەکان پێکدەهێنن لە کاتێکدا کە بە ڕێککەوت ٥% و ١٠-١٥%ی دانیشتوانی وڵاتەکە پێکدەهێنن.
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی کوژرانی نایاسایی 106 خۆپیشاندەر و تەماشاکەری بەلوچیی تۆمارکردووە کە 20 منداڵیان هەبووە، لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە لە پارێزگای سیستان و بەلوچستان (33%ی قوربانیانی تۆمارکراو). تەنها لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا، ٨٧ کەس بە شێوەیەکی نایاسایی کوژران کاتێک هێزە ئەمنییەکان دوای نوێژی هەینی لە زاهیدان تەقەیان کرد – سەرکوتکردنێک کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بە "هەینی خوێناوی" ناسراوە.
هەروەها ڕێکخراوەکە بارودۆخی کوژرانی نایاسایی ٩٥ خۆپیشاندەر و تەماشاکەری کورد کە ١٣ منداڵیان تێدایە، لە چوارچێوەی بڵاوەپێکردنی ناڕەزایەتی یان لە ناوچە سەربازییەکانی نزیک لە ناڕەزایەتییەکان کە لە سەرانسەری ١٧ پارێزگای پارێزگاکانی کوردستان، کرماشان و ئازەربایجانی ڕۆژئاوا (٢٩٪ی قوربانیانی تۆمارکراو) بەردەوام بوون یان لەم دواییانەدا ڕوویانداوە، بەڵگە کردووە. زۆربەیان بە شێوەیەکی کوشندە تەقەیان لێکرا؛ هەندێکی تریش بە شێوەیەکی کوشندە لێیان دراوە، بە دەبەی گازی فرمێسکڕێژ لێیان دراوە یان بە ئەنقەست لەلایەن ئۆتۆمبێلەکانی هێزی ئەمنیەوە بەسەریاندا کەوتووە.
ئیمان، شایەتحاڵێکی چاودێر لە شاری سنە لە پارێزگای کوردستان وتی: بریکارەکان تەقەیان لە هەرکەسێک دەکرد کە لەبەرچاویان بوو، گرنگییان پێنەدەدا کە ژن یان منداڵ، ڕێبوار یان ناڕازی بێت.
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی بۆی دەرکەوتووە کە لە پارێزگاکانی کرماشان، کوردستان و ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، هێزە ئەمنییەکان بە بەردەوامی تفەنگی نیشانەدار، تفەنگی هێرشبەر، چەکی ژێر دۆشکە و دۆشکە قورسەکانیان کە لەسەر پیکابەکان دانراون، جێگیر کردووە.
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە کردەوەی کوشتن و ئەشکەنجەدان بە مەبەستی جیاکاری لە دژی خۆپیشاندەرانی کورد و بەلوچی بە پاساوی سیاسی و نەتەوەیی ئەنجام دراوە، هەروەها توخمەکانی تاوانی دژی مرۆڤایەتی گۆشەگیری بۆ ئەو گرووپە ئامانجدارانە جێبەجێ دەکرێن.
بێ سزایی بە دیزاین
لە ئێراندا بێ سزای تاوانەکان بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان و پێشێلکارییە جیددیەکانی دیکەی مافی مرۆڤ سیستماتیکی و بە مەبەستە.
دەستووری ئێران سیستەمی دادوەری دەخاتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی کە نەک هەر فەرماندەی گشتی هێزە ئەمنییەکانە، بەڵکو بەرپرسی دەسەڵاتی دادوەریش دادەنێت، کە لە بەرامبەردا دادوەر و داواکاری گشتی باڵا دەستنیشان دەکات. ئەو کەیسانەی کە پێشێلکاریی جددی مافی مرۆڤ لە لایەن ئەندامانی هێزە ئەمنییەکانەوە دەگرێتەوە، لەلایەن فەرمانگەکانی داواکاری گشتی و دادگاکانەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، کە دادوەر و داواکاری گشتی دەتوانن خۆیان لە هێزە ئەمنییەکانەوە بێن و بە شێوەیەکی ڕۆتینی پشت بە ئەکاونتەکانی هەر ئەو دەزگا ئەمنییانە ببەستن کە پەیوەندییان بە تاوانەکانەوە هەیە.
یاسای ئێران سەبارەت بە بەکارهێنانی چەکی ئاگرین لەلایەن هێزە چەکدارەکانەوە لە ڕووداوە پێویستەکاندا ڕێگە بە بەکارهێنانی چەکی ئاگرین دەدات بۆ بڵاوەپێکردنی ناڕەزایەتییەکان، بە پشتگوێخستنی ئاشکرای یاسا نێودەوڵەتییەکان، کە ڕێگە بە بەکارهێنانی چەکی ئاگرین دەدات تەنها وەک دوا ڕێگە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەی نزیک لە مردن یان برینداربوونی سەخت. هەروەها یاساکە بەگشتی بریکارەکانی دەوڵەت لە بەرپرسیارێتی مەدەنی و تاوانکاری دەبەخشێت.
ئاگنێس کالامارد دەڵێت: "کەس و کاری ڕزگاربووان و قوربانییەکان لە ئێران لە سیستەمێکدا گیریان خواردووە کە هەر ئەو دامەزراوانەی کە مەبەست لێی گەیاندنی دادپەروەری بوون، لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە بە خوێنەوە کۆنترۆڵ دەکرێن. ئەو خێزانانەی بەدوای ڕاستی و دادپەروەریدا دەگەڕێن، گۆشەگیری دەکرێن."
ئاراستەکردنی داوای لێپرسینەوە بەرامبەر بە دەسەڵاتدارانی دادوەری ئێران کە هاوبەشن لە تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی، لە واقیع دابڕاوە. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێت لە ئێستاوە ڕێگا نێودەوڵەتییەکان بەرەو دادپەروەری پێشبخات.
ئاگنێس کالامارد، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی
"ئاڕاستەکردنی داواکانی لێپرسینەوە بەرامبەر بە دەسەڵاتدارانی دادوەری ئێران کە هاوبەشن لە تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتیدا، دابڕاوە لە واقیع، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێت لە ئێستاوە ڕێگا نێودەوڵەتییەکان بەرەو دادپەروەری پێشبخات. مەجلیسی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێت ڕووبەڕووی قەیرانی بێ سزای ببێتەوە کە خەڵک لە ئێران بەرەوڕووی کوشتنی ناڕەزایەتی جەماوەری دووبارە و پەرەسەندن دەبێتەوە."
باکگراوند
لە نێو لقەکانی فەراجا کە بەشداربوون، پۆلیسی خۆپاراستن، لەوانەش کۆهۆرتەکانی یارمەتیدانی و کۆهۆرتەکانی تایبەت. لقەکانی سوپای پاسداران کە بەشداربوون بریتی بوون لە فیرقە ئۆپەراسیۆنییەکان، کۆهۆرتەکانی ئاسایشی پارێزگاکان و کەتیبە جۆراوجۆرەکانی بەسیج، وەک کەتیبەکانی ئیمام عەلی و کەتیبەکانی بەیت ئەلمغداس. ئەم لقانەی سوپای پاسداران لە ژێر فەیلەقی پارێزگای پەیوەندیداردا کاریان دەکرد، کە بە نۆرە لەلایەن بارەگایەکی ناوچەیی سوپای پاسدارانەوە سەرپەرشتی دەکرا.
بەیاننامە فەرمییەکان و بەڵگەنامە دزەپێکراوەکان کە لە ڕاپۆرتەکەدا شیکراونەتەوە، سیاسەتی دەوڵەت ئاشکرا دەکەن وەک لە کۆبوونەوە ستراتیژییەکان، فەرمانە پابەندکەرەکان، پلانەکانی جێگیرکردن، تەرخانکردنی پارە و چەک و ڕێنماییەکان بۆ وەڵامدانەوەی "پتەو و توند" ڕەنگدانەوەی هەیە. یەکێک لە فەرمانە دزەپێکراوەکان ڕێنمایی هێزەکانی کردووە کە "بێ بەزەییانە وەڵام بدەنەوە و تا ئەو شوێنەی ببنە هۆی مردن".
شایەتحاڵەکان چەندین جار باسی شەقامەکانیان کردووە کە لە بەرەکانی شەڕ دەچن لە ئەنجامی تەقەی بێوچان لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە. مەحشید، کە لە شاری مەهاباد لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا ناڕەزایەتی دەربڕی، بە لێبوردنی نێودەوڵەتیی ڕاگەیاند: "پێشتر دیمەنی لەو شێوەیەم نەبینیبوو... دۆخەکە زۆر ترسناک بوو و هەستم دەکرد وەک ناوچەی جەنگە، هێزە ئەمنییەکان تەنها بەردەوام بوون لە تەقەکردن".
زۆربەی ئەو ٣٧٧ خۆپیشاندەر و تەماشاکەرەی کە ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی مردنەکانیان تۆمار کردووە، لە کاتی بڵاوەپێکردنی ناڕەزایەتییەکان لە نێوان ئەیلول و کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە کوژراون، هەندێکی دیکەیان لە دەستبەسەریدا، دوای ئازادبوون لە دەستبەسەرکردن یان لە بارودۆخێکی گوماناویدا گیانیان لەدەستداوە کە پێشنیاری بەرپرسیارێتی دەوڵەت دەکات.
بەگوێرەی نەخشە درێژخایەنەکانی ئینکاری و پەردەپۆشکردن، دەسەڵاتداران تەنها دانییان بە ٢٠٢ مردندا ناوە و بە درۆ زۆربەیان گەڕاندۆتەوە بۆ ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان، "ئاژاوەگێڕان" یان "تیرۆریستە چەکدارەکان"، سەرەڕای بەڵگەی زۆر بە پێچەوانەوە. دوور لە مامەڵەکردن بۆ وەستاندنی تاوانەکان لەگەڵ زیادبوونی بەڵگەکان، بەرپرسانی باڵا چەندین جار ستایشی هێزە ئەمنییەکانیان کرد و ڕێنمایی بەردەوامبوونی ئۆپەراسیۆنەکانیان کرد.
کۆی گشتی ٨٧ بەرپرس بۆ لێکۆڵینەوەی تاوانکاری دەستنیشانکراون
بە پشتبەستن بە بەڵگەنامەی وردی هێزە ئەمنییەکانی بەشداربوو و شیکردنەوەی قووڵی پێکهاتەکانی فەرماندەیی ئەوان، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی ٨٧ بەرپرسی ئێرانی دەستنیشانکردووە کە پێویستە بە تاوانی دژی مرۆڤایەتی لێکۆڵینەوەی تاوانکارییان لەگەڵدا بکرێت.
لیستەکە هەرچەندە تەواو نییە، بەڵام لە بەرزترین ئاستەکانی ئامێری ئەمنی ئێرانەوە تا ئەو بەرپرسانە درێژدەبێتەوە کە لەسەر ئاستی پارێزگا و پارێزگاکان کاردەکەن.
لیستی 87 کەسی پێکهاتووە لە 62 فەرماندەی هێزی ئەمنی – لەنێویاندا 33 فەرماندەی سوپای پاسداران و 27 فەرماندەی فەراجا – و 25 بەرپرسی وەزارەتی ناوخۆ لەنێویاندا پارێزگارەکانی پارێزگا و پارێزگاکان. لە نێویاندا 10 بەرپرسی ئاستی نیشتمانی و 77 بەرپرس لەسەر ئاستی ناوچەیی، پارێزگا و پارێزگاکان کە بەرپرسیارێتیی پەیوەندیدار بەو 17 پارێزگایە لە پارێزگاکانی کوردستان، کرماشان و ئازەربایجانی ڕۆژئاوا هەڵگرتووە کە ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لێکۆڵینەوەی قووڵی لەسەر ئەنجامداوە.
لە نێو ئەو کەسانەی کە دەستنیشان کراون، عەلی خامنەیی، ڕێبەری کۆچکردوو و فەرماندەی گشتیی هەموو هێزە چەکدارەکان؛ و سەرۆکی کۆچکردووی ئەرکانی گشتیی هێزە چەکدارەکان، محەمەد باغری، کە هەردووکیان لە مانگی بەفرانباری ساڵی ٢٠٢٦ لە هێرشە ئاسمانییەکان کە لە کاتی هێرشی سەربازی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر کۆماری ئیسلامی ئێران ئەنجامدرابوون، کوژران. هەروەها ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی ناوی وەزیری ناوخۆی ئەوکاتە، ئەحمەد وەحیدی، کە لەو کاتەوە بووەتە فەرماندەی گشتی سوپای پاسداران و هەروەها ماجید میر ئەحمەدی، جێگری وەزیری ناوخۆی ئەوکاتە بۆ پۆلیس و ئاسایش.
ئەم لێکۆڵینەوەیە چینەکانی فەرماندەیی و هەماهەنگی لە پشت سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە کوشندەکانی دەسەڵاتدارانی ئێران ئاشکرا دەکات.
ئاگنێس کالامارد، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی
ئاگنێس کالامارد دەڵێت: "ئەم لێکۆڵینەوەیە چینەکانی فەرماندەیی و هەماهەنگی لە پشت سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە کوشندەکانی دەسەڵاتدارانی ئێران ئاشکرا دەکات. بریکارەکانی سەر شەقامەکان لە چوارچێوەی زنجیرەیەکی فەرماندەیی پلەبەندی و هاوئاهەنگدا کاریان دەکرد و دەیانبەستێتەوە بە بەرپرسانەوە کە ئاڕاستە، کاراکردن، ئاسانکاری و پشتیوانییان لەو تاوانانە دەکرد کە بە قەبارەیەکی بەرفراوان ئەنجام دەدرا."
ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئەو بەرپرسانەی ناویان هاتووە لە ئێراندا لەدەرەوەی دەستی دادپەروەری ماونەتەوە، زۆربەیان لەو پۆستانەدا ماونەتەوە کە بتوانن سەرکوتی کوشندەتر لێوە ئازاد بکەن لە کاتێکدا هەندێکیان تەنانەت لە دوای تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی لە ساڵی ٢٠٢٢دا سەرکەوتوونەتە زنجیرەی فەرماندەیی. تێچووی بەردەوامی بێ سزای وێرانکەر بووە. لە کاتی خۆیدا تێپەڕیوە کە میکانیزمێکی دادپەروەری تاوانکاریی نێودەوڵەتی بۆ ئێران پێش کۆمەڵکوژییەکی دیکەی ناڕەزایەتی دابمەزرێندرێت.”..
Rêxistina Efûya Navneteweyî raporek girîng bi sernavê "Mîmarên Zilmê" weşand, ku tê de tê gotin ku rayedarên Îranê di dema tepeserkirina serhildana "Jin, Jiyan, Azadî" ya 2022an û xwepêşandanên piştre de sûcên li dijî mirovahiyê kirine.
Dîtinên Sereke yên Raportê
• Sûcên Ku Hatine Kirin: Raport polîtîkayên sîstematîk ên dewletê yên ku kuştin, îşkence, tecawiz, windakirinên bi zorê, girtina keyfî û zilm li ser bingehên siyasî, zayendî, etnîkî û olî vedihewîne, belge dike.
• Hejmara Miriyan û Bandor: Di serdegirtina 2022an de herî kêm 377 xwepêşander û kesên ku ji rê derketine mirin (di nav de 56 zarok) hatin tomar kirin. Komên hindikahî - bi taybetî Îranîyên Kurd û Belûçî - bi hêzek kujer a nehevseng re rû bi rû man.
• Zêdebûn: Rêxistina Efûya Navneteweyî hişyarî da ku tepeserkirina xwepêşandanên nû ji hêla rejîma Îranê ve (ku di Çileya 2026an de bi kuştinên girseyî yên xwepêşandanan dom kir) heman şêwaza sîstemîk di pîvanek hîn mezintir de şopand. • Karbidestên Navdar: Lêkolîna 1,161 rûpelî 87 karbidestên neteweyî û herêmî - di nav de fermandarên payebilind ên Sipaha Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC), polîs (FARAJA), û karbidestên Wezareta Karên Hundir - destnîşan kirin ku berpirsiyariya fermandariyê hildigirin an jî alîkarî û piştgirî dane van sûcan. Şeş ji kesên navdar ji hingê ve mirine, di nav wan de Rêberê Bilind ê berê Elî Xameneyî û serokê hêzên çekdar Mihemed Baqirî hene.
Bangên Amnesty ji bo Çalakiyê
• Dadgeha Cezayê Navneteweyî (ICC): Ji Konseya Ewlekariyê ya NY daxwaz dike ku rewşa li Îranê bişîne ICC.
• Mekanîzma NY: Bang li Meclîsa Giştî ya NY dike ku mekanîzmayek dadweriya cezayî ya navneteweyî biafirîne da ku kesên berpirsiyar lêkolîn bike û darizandin.Îran: Mîmarên sûcên li dijî mirovahiyê ji bo tepeserkirina xwepêşandanan divê ji bo astengkirina komkujiyên din rûbirûyê dadweriya navneteweyî bibin
Raporteke nû dibîne ku rayedarên Îranê di dema tepeserkirina xwînî ya serhildana Jiyana Azad a Jinan a 2022an de sûcên li dijî mirovahiyê kirine
Lêkolîneke kûr zincîra fermandariyê ya berpirsiyarê pêkanîna siyaseta dewletê ya hêza kujer ji bo tepeserkirina xwepêşandanan eşkere dike û 87 berpirsên ku divê ji ber sûcên li dijî mirovahiyê werin lêpirsîn destnîşan dike
Rayedarên Îranê bi awayekî nehevseng civakên Kurd û Belûçî bi tepeserkirina kujer hedef girtin û ew bi sûcê li dijî mirovahiyê ya zilmê re rû bi rû hiştin
Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî divê mekanîzmayeke dadweriya cezayî ya navneteweyî biafirîne da ku bi bêcezatiyê re mijûl bibe ji bo kuştinên girseyî yên dubare yên xwepêşandanan ku di komkujiyên xwepêşandanan ên Çileya 2026an de gihîştin lûtkeyê.
Raport di nav dijminatiyên çekdarî yên ji êrîşên neqanûnî yên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve hat weşandin, ku pêwîstiya agirbesta domdar û hesabpirsîna binpêkirinên Peymana Neteweyên Yekbûyî û qanûna mirovî ya navneteweyî destnîşan dike.
Di raporeke nû ya girîng de ku salvegera çaremîn a destpêkirina serhildana Jiyana Azad a Jinan nîşan dide, Amnesty International hişyar dike ku ew kesên ku berpirsiyarê sûcên li dijî mirovahiyê ne ku di sala 2022an de bi hovane tepeserkirina xwepêşandanên neteweyî kirine, îro jî makîneya tepeserkirina kujer a dewleta Îranê kontrol dikin.
Raport, Mîmarên Zilmê: Makîneyên Dewletê yên ku Tawanên Li Dijî Mirovahiyê di Serhildana Azadiya Jiyana Jinan a Îranê ya 2022an de Orkestrayî Dikin - ku zêdetirî 1,000 rûpel dirêj e - bi hûrgilî rave dike ka rayedarên Îranê çawa tawanên li dijî mirovahiyê yên kuştin, îşkence, windakirina bi zorê, girtin, tecawiz û zordariyê li ser bingehên siyasî, zayendî, etnîkî û olî kirine da ku serhildanê bitepisînin. Her wiha operasyonên tepeserkirina protestoyan ên kujer û avahiyên fermandariyê belge dike, 87 berpirsên ku divê ji ber tawanên li dijî mirovahiyê lêpirsîna sûc lê were vekirin destnîşan dike.
Amnesty International daxwaz dike ku mekanîzmayek dadweriya cezayî ya navneteweyî bi lezgînî ji hêla Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî ve were damezrandin da ku piştrast bike ku rayedarên Îranî yên berpirsiyarê tawanên li dijî mirovahiyê têne hesab kirin û ji bo pêşîgirtina li zilmên din ên wekî komkujiyên protestoyê yên berfireh ên di 8-9ê Çileya 2026an de werin kirin.
Bi ronahiya dijminatiyên berdewam ên piştî êrîşên neqanûnî yên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li ser Îranê, Amnesty International her wiha banga xwe ya ji bo agirbestek mayînde û lêpirsînên serbixwe yên li ser êrîşên ku di dema pevçûnê de hatine kirin dubare dike. Rêxistin bang li NY dike ku berpirsiyariya binpêkirinên Peymana NY û yasaya mirovî ya navneteweyî, tevî sûcên şer ên muhtemel, çareser bike.
Agnès Callamard, Sekretera Giştî ya Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî got, "Delîlên berfireh ên ku di raporê de hatine berhevkirin û analîzkirin, gumanê nahêlin: Rayedarên Îranê ji bo tepeserkirina serhildana Azadiya Jiyana Jinan a 2022an sûcên li dijî mirovahiyê kirine. Wan êrîşek berfireh û sîstematîk li dijî nifûsa sivîl a ku daxwaza rûmet, mafên mirovan û guhertina siyasî ya bingehîn dikir, li gorî polîtîkayek dewletê ya bikaranîna hêza kujer ji bo tunekirina nerazîbûnê, pêk anîn."
Rapora me eşkere dike ka sûcên li dijî mirovahiyê li Îranê çawa ji hêla mîmariya bêcezatiyê ve ku di çarçoveyên destûrî, qanûnî, siyasî û dadwerî yên welêt de hatiye çêkirin, têne domandin.
Agnès Callamard, Sekretera Giştî ya Rêxistina Efûya Navneteweyî
"Rapora me her wiha eşkere dike ku çawa sûcên li dijî mirovahiyê li Îranê ji hêla mîmariya bêcezatiyê ve ku di çarçoveyên destûrî, yasayî, siyasî û dadwerî yên welêt de hatiye avakirin, têne domandin. Encama tirsnak çerxên kuştinên girseyî yên xwepêşandanan zêde kiriye, ku di nav tenê 48 demjimêran de di 8-9ê Çileya 2026an de bi komkujiya bi hezaran xwepêşanderan gihîştiye lûtkeyê. Meclîsa Giştî ya Neteweyên Yekbûyî divê dawî li normalîzekirina bêwijdan a kuştinên girseyî yên xwepêşandanan li Îranê bîne û mekanîzmayek dadweriya cezayî ya navneteweyî biafirîne ku armanc dike ku kesên ku herî zêde di sûcên li dijî mirovahiyê de berpirsyar in, darizandin.
"Ev rapor di demekê de tê weşandin ku mirovên li Îranê jî bi encamên wêranker ên êrîşên neqanûnî yên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê re rû bi rû ne. Rêxistina Efûya Navneteweyî bi awayekî bê guman li dijî binpêkirinên qanûna navneteweyî ji hêla hemî aliyan ve ye û her hewldanek ji bo amûrkirina êşa qurbaniyên binpêkirinên mafên mirovan li Îranê ji bo rewakirina êrîşên neqanûnî yên ku zirarên bêtir didin sivîlan red dike.
منظمة العفو الدولية: النظام الإيراني ارتكب جرائم ضد الإنسانية
في 16 سبتمبر 2026، أصدرت منظمة العفو الدولية تقريراً هاماً بعنوان "مهندسو الفظائع"، خلصت فيه إلى أن السلطات الإيرانية ارتكبت جرائم ضد الإنسانية أثناء قمع انتفاضة "امرأة، حياة، حرية" عام 2022 والاحتجاجات التي تلتها.
أبرز نتائج التقرير
• الجرائم المرتكبة: يوثق التقرير سياسات حكومية ممنهجة شملت القتل والتعذيب والاغتصاب والإخفاء القسري والاحتجاز التعسفي والاضطهاد على أسس سياسية وجندرية وعرقية ودينية.
• حصيلة الضحايا والتداعيات: سجلت حملة القمع عام 2022 مقتل ما لا يقل عن 377 شخصاً من المحتجين والمارة (بينهم 56 طفلاً). وقد واجهت الأقليات - وتحديداً الإيرانيين من الأكراد والبلوش - استخداماً مفرطاً للقوة المميتة.
• التصعيد: حذرت منظمة العفو الدولية من أن قمع النظام الإيراني للمظاهرات الأحدث عهداً (والتي بلغت ذروتها في عمليات قتل جماعي للمحتجين في يناير 2026) اتبع النمط الممنهج ذاته ولكن على نطاق أوسع.
• المسؤولون المسمّون: حدد التحقيق -الذي يقع في 1161 صفحة- هوية 87 مسؤولاً وطنياً وإقليمياً -بمن فيهم قادة كبار في الحرس الثوري الإسلامي (IRGC) والشرطة (فاراجا) ومسؤولون في وزارة الداخلية- ممن يتحملون مسؤولية القيادة أو ساعدوا وحرضوا على ارتكاب هذه الجرائم. وقد توفي ستة من هؤلاء الأفراد منذ ذلك الحين، بمن فيهم المرشد الأعلى السابق علي خامنئي وقائد القوات المسلحة محمد باقري.
دعوات منظمة العفو الدولية للتحرك
• المحكمة الجنائية الدولية (ICC): تحث المنظمة مجلس الأمن الدولي على إحالة الوضع في إيران إلى المحكمة الجنائية الدولية.
• آلية أممية: تدعو المنظمة الجمعية العامة للأمم المتحدة إلى إنشاء آلية دولية للعدالة الجنائية للتحقيق مع المسؤولين ومحاكمتهم.
إيران: يجب أن يواجه المسؤولون عن جرائم ضد الإنسانية الرامية لقمع الاحتجاجات العدالة الدولية لردع وقوع المزيد من المجازر
تقرير جديد يكشف ارتكاب السلطات الإيرانية جرائم ضد الإنسانية خلال قمعها الدموي لانتفاضة "امرأة، حياة، حرية" عام 2022
تحقيق معمق يكشف تسلسل القيادة المسؤول عن تنفيذ سياسة الدولة القائمة على استخدام القوة المميتة لسحق الاحتجاجات، ويحدد هوية 87 مسؤولاً ينبغي التحقيق معهم بتهمة ارتكاب جرائم ضد الإنسانية
استهدفت السلطات الإيرانية بشكل غير متناسب مجتمعات الأكراد والبلوش بقمع مميت، وأخضعتهم لجريمة الاضطهاد التي تُعد جريمة ضد الإنسانية
يتعين على الجمعية العامة للأمم المتحدة إنشاء آلية للعدالة الجنائية الدولية لمعالجة الإفلات من العقاب بشأن عمليات القتل المتكررة للمحتجين، والتي بلغت ذروتها في مجازر الاحتجاجات التي وقعت في يناير/كانون الثاني 2026
صدر التقرير في ظل أعمال عدائية مسلحة أعقبت هجمات غير مشروعة شنتها الولايات المتحدة وإسرائيل، مما يؤكد الحاجة إلى وقف دائم لإطلاق النار ومحاسبة المسؤولين عن انتهاكات ميثاق الأمم المتحدة والقانون الدولي الإنساني
في تقرير جديد وهام يصدر بالتزامن مع الذكرى السنوية الرابعة لانطلاق انتفاضة "امرأة، حياة، حرية"، تحذر منظمة العفو الدولية من أن المسؤولين عن جرائم ضد الإنسانية -ارتُكبت لسحق الاحتجاجات التي عمت أرجاء البلاد عام 2022 بوحشية- ما زالوا يسيطرون اليوم على آلة القمع المميتة التابعة للدولة الإيرانية.
يستعرض التقرير -الذي يقع في أكثر من 1000 صفحة ويحمل عنوان "مهندسو الفظائع: آلة الدولة التي دبرت جرائم ضد الإنسانية خلال انتفاضة 'امرأة، حياة، حرية' في إيران عام 2022"- بالتفصيل كيف ارتكبت السلطات الإيرانية جرائم ضد الإنسانية شملت القتل والتعذيب والاختفاء القسري والسجن والاغتصاب والاضطهاد على أسس سياسية وجندرية وعرقية ودينية بهدف سحق الانتفاضة. كما يوثق التقرير عمليات القمع المميتة للاحتجاجات وهياكل القيادة، ويحدد هوية 87 مسؤولاً ينبغي إخضاعهم للتحقيق الجنائي بتهمة ارتكاب جرائم ضد الإنسانية.
وتدعو منظمة العفو الدولية الجمعية العامة للأمم المتحدة إلى إنشاء آلية للعدالة الجنائية الدولية بشكل عاجل، وذلك لضمان محاسبة السلطات الإيرانية المسؤولة عن جرائم ضد الإنسانية، ولردع وقوع المزيد من الفظائع، مثل مجازر الاحتجاجات واسعة النطاق التي ارتُكبت يومي 8 و9 يناير/كانون الثاني 2026.
وفي ضوء الأعمال العدائية المستمرة التي أعقبت هجمات غير مشروعة شنتها الولايات المتحدة وإسرائيل على إيران، تجدد منظمة العفو الدولية دعوتها إلى وقف دائم لإطلاق النار وإجراء تحقيقات مستقلة في الهجمات التي ارتُكبت خلال النزاع. تدعو المنظمة الأمم المتحدة إلى معالجة مسألة المساءلة عن انتهاكات ميثاق الأمم المتحدة والقانون الدولي الإنساني، بما في ذلك ما قد يرقى إلى جرائم حرب.
وقالت أنييس كالامار، الأمينة العامة لمنظمة العفو الدولية: "إن الأدلة الواسعة التي جُمعت وحُللت في تقريرنا لا تدع مجالاً للشك: لقد ارتكبت السلطات الإيرانية جرائم ضد الإنسانية لقمع انتفاضة 'امرأة، حياة، حرية' عام 2022. فقد شنت هجوماً واسع النطاق وممنهجاً ضد السكان المدنيين الذين يطالبون بالكرامة وحقوق الإنسان وتغيير سياسي جوهري، وذلك تنفيذاً لسياسة الدولة القائمة على استخدام القوة المميتة للقضاء على المعارضة".
يكشف تقريرنا كيف أن الجرائم ضد الإنسانية في إيران تستمر بفضل منظومة للإفلات من العقاب متأصلة في الأطر الدستورية والتشريعية والسياسية والقضائية للبلاد.
أنييس كالامار، الأمينة العامة لمنظمة العفو الدولية
"يكشف تقريرنا أيضاً كيف أن الجرائم ضد الإنسانية في إيران تستمر بفضل منظومة للإفلات من العقاب متأصلة في الأطر الدستورية والتشريعية والسياسية والقضائية للبلاد. وكانت النتيجة المروعة هي تصاعد دوامات القتل الجماعي للمتظاهرين، والتي بلغت ذروتها في مجازر راح ضحيتها آلاف المحتجين خلال 48 ساعة فقط في 8 و9 يناير/كانون الثاني 2026. يتعين على الجمعية العامة للأمم المتحدة وضع حد للتطبيع غير المقبول لعمليات القتل الجماعي للمتظاهرين في إيران، وإنشاء آلية للعدالة الجنائية الدولية تهدف إلى ملاحقة المسؤولين الأكثر تورطاً في الجرائم ضد الإنسانية".
"يصدر هذا التقرير في وقت يواجه فيه الناس في إيران أيضاً العواقب المدمرة لهجمات غير مشروعة تشنها الولايات المتحدة وإسرائيل. وتعارض منظمة العفو الدولية بشكل قاطع انتهاكات القانون الدولي من قبل جميع الأطراف، وترفض أي محاولة لاستغلال معاناة ضحايا انتهاكات حقوق الإنسان في إيران لتبرير هجمات غير مشروعة تلحق المزيد من الأذى بالمدنيين".
Inga kommentarer:
Skicka en kommentar